"Bedevaart" naar Klingenthal

Iedereen die naast het spelen op een trekharmonica ook geïnteresseerd is in de geschiedenis van het instrument zal op een gegeven ogenblik de naam van het plaatsje Klingenthal tegenkomen. Rond 1910 werden 90% van alle harmonica's (zowel de mondharmonica als wat de Duitsers noemen de "Handharmonika", onze trekzak) in Duitsland gebouwd. De helft daarvan kwam uit Klingenthal en de omliggende buurtschappen. Toen we tijdens een internetzoektocht naar de geschiedenis van de trekzak ook nog hele mooie landschappen voorbij zagen komen, besloten wij deze zomer in onze vakantie die omgeving op te gaan zoeken.

Klingenthal ligt in het zuiden van het voormalige Oost-Duitsland, tegen de Tsjechische grens aan. Deze streek tussen Thüringen, Saksen, Beieren en Bohemen wordt het "Vogtland" genoemd. Het zuidelijke deel daarvan wordt vaak aangeduid als de "Vogtländische Musikwinkel" (waarbij het Duitse woord Winkel uiteraard vertaald moet worden als hoek en niets van doen heeft met een plaats waar het één en ander gekocht kan worden!). De geschiedenis daarvan gaat terug naar de Dertigjarige Oorlog (1618-1648), toen Boheemse vioolbouwers uit Graslitz vanwege hun geloofsovertuiging moesten vluchten. Zij vestigden zich o.a. in Markneukirchen, Klingenthal en Schöneck. Later zouden ook plaatsen als Erlbach, Adorf en Bad Brambach beroemd worden vanwege hun instrumentmakers.
Al vrij snel na de 'uitvinding' van de harmonica begonnen Vogtlandse instrumentbouwers, met name in Klingenthal en het daar tegenaan liggende Zwota, trekzakken te bouwen. Dat gebeurde vaak in kleine bedrijfjes of zelfs als thuiswerker, waarbij vrouw en kinderen ook werden ingeschakeld. Later ontwikkelden zich wat grotere bedrijven, waarbij vooral in de DDR-tijd de Weltmeister(-Harmona)-fabriek met enige duizenden arbeiders tot de verbeelding sprak. Jammer genoeg is daarvan na de `Wende' weinig meer van over. Op dit moment heeft de Weltmeister-fabriek nog maar zo'n tachtig medewerkers onder West-Duitse leiding. De afgelopen jaren hebben veel van de arbeiders die voorheen in de accordeon- en harmonikabouw werkzaam waren ander werk gevonden. Dat was dan vaak ver weg, in West-Duitsland of in Tsjechië en de bevolking van Klingenthal is dan ook met ongeveer eenderde deel afgenomen. Toch is er in het stadje nog wel het één en ander te merken van het roemrijke verleden.

Wij beginnen zaterdag 15 juni onze bedevaart in het plaatselijke museumpje, wat volgens de folder is gewijd aan de wereldkampioenen van Klingenthal: de vele schansspringers en langlaufers die afkomstig waren uit deze wintersportplaats, en de harmonica's en accordeons die o.a. onder de merknaam Weltmeister in Klingenthal werden en nog worden gemaakt. Beide afdelingen hebben een eigen etage in het niet al te grote gebouw, waar op de begane grond de plaatselijke VVV is gevestigd. De museummedewerkster waar we mee praten is wel enthousiast, maar kan ons verder niet veel over de geschiedenis van de harmonica en Klingenthal vertellen. De tentoonstelling zelf is een beetje amateuristisch, maar wel heel sympathiek opgezet. Er zijn naast nieuwere instrumenten uit de DDR-tijd een aantal heel interessante oude harmonica's te bezichtigen. Ook rariteiten, zoals een concertina uit de tijd van de Eerste Wereldoorlog in de vorm van de Duitse soldatenhelm en een helemaal rond afgewerkte trekharmonica. Daarnaast wordt er ook veel aandacht geschonken aan de mondharmonica en is er een nagebouwde vioolbouwers-werkplaats.

Daarna rijden we naar Markneukirchen. In het "Paulus Schlössel" wordt daar al sinds 1883 een collectie van meer dan 1300 instrumenten uit de hele wereld tentoongesteld, waarbij de nadruk natuurlijk vooral ligt op wat Vogtlandse instrumentbouwers maakten. Ook hier gaat onze belangstelling vooral uit naar de tentoongestelde harmonica's, bandoneons, concertina's en accordeons, maar de andere instrumenten zijn niet minder interessant! Naast het vele wat er in de vitrines is te bezichtigen is het vooral heel leuk om een originele pianola of een ander instrument door één van de museummedewerkers te zien en vooral te horen demonstreren. Daarnaast raadt ze ons aan om vooral even van de `Kaffee mit Kuchen' te proeven: het was de bedoeling dat leerlingen van de plaatselijke muziekschool 's middags een concert zouden geven. Helaas was dat in verband met de onweersbuien afgelast, waardoor ze nu met een grote voorraad door de moeders gemaakt gebak bleven zitten.

Dinsdag 18 juni rijden we voor de tweede keer vanaf de camping bij Plauen naar de "Klingende Täler". We gaan eerst naar de "Schaumanufaktur", een in 1993 na de Wende opnieuw opgestart fabriekje, waar door de ruim twintig medewerkers weer harmonica's, concertina's en -accordeons worden gemaakt onder de merknaam Silvetta. Op werkdagen wordt er ieder uur een rondleiding gegeven door de fabriek. Eerst krijgen we een kleine tentoonstelling van oudere instrumenten en van de nieuwe producten te zien en wordt het één en ander uitgelegd over de werking van de instrumenten met 'doorslaande tongen'. Daarna gaan we de werknemers echt op de vingers kijken hoe zo'n instrument in elkaar gezet wordt. Ieder instrument kost ongeveer 100 manuren (waarvan minstens de helft door vrouwen wordt gedaan). Veel is er nog niet veranderd aan de werkmethoden in vergelijking met hoe het vroeger gebeurde, al wordt er nu alleen nog in de fabriek gewerkt terwijl er vroeger heel veel thuisarbeid werd gedaan. De rondleidster vertelt dat haar ouders destijds ook thuis werkten, zodat zij ook is opgegroeid naast de stemtafel waarop de tongen op het gehoor werden gestemd. Het meest opvallende van wat zij vertelt vinden wij eigenlijk wel dat van de mensen die hier werken er eigenlijk maar een paar zijn die ook zelf kunnen spelen. Dat schijnt ook vroeger altijd zo geweest te zijn: alleen de stemmers, die een absoluut muzikaal gehoor moesten hebben, konden spelen, de anderen niet! Ook nu het stemmen grotendeels met de oscilloscoop gedaan wordt, wordt voor de eindcontrole nog altijd op het muzikaal gehoor van de echte stemmer vertrouwd.

Na de rondleiding door de fabriek gaan we nog even naar de Aschberg (934 meter) om de "Klingende Täler" van bovenaf te bekijken en rijden daarna naar het aangrenzende dorp Zwota. In de oude school naast de kerk is daar in twee grote lokalen een tentoonstelling ingericht van de instrumenten die destijds in het Vogtland werden gemaakt. Een enthousiaste jonge medewerker leidt ons rond langs alle mond- en trekharmonica's, accordeons, bandoneons, concertina's, enz. Volgens de folder beschikt de 'Zungeninstrumentensammlung Zwota/Vogtland' over meer dan 1000 instrumenten. Naast de instrumenten uit de directe omgeving zijn er ook bandoneon's van het legendarische merk "Arnold" uit het iets verderop in het Erzgebirge gelegen Carlsfeld te bewonderen. De rondleider heeft zelf ook in de Klingenthaler Harmonikawerke gewerkt, toen dat nog een 'Volkseigenes Betrieb' was. Nadat de Muur gevallen was is ook hij ontslagen en hij werkt nu in een soort 'Melkert-baan' bij dit museum. Destijds had de Klingenthaler Harmonikawerke, waar alle kleinere bedrijven gedwongen in waren opgegaan bijna 2.000 mensen in dienst, terwijl er bij de Vereinigte Mundharmonikawerke ook nog eens bijna 700 mensen werkten. Als alle toeleverbedrijven werden meegeteld waren het er in totaal zelfs meer dan 4000. Velen daarvan zijn inmiddels (12 jaar later) gepensioneerd, maar een heel groot deel is nog steeds werkeloos, vertelt hij. En degenen die wel ander werk hebben gevonden zijn meestal vertrokken richting West-Duitsland. Het aantal inwoners van Klingenthal en de omliggende dorpen is dan ook dramatisch gedaald. En nu is er tot overmaat van ramp ook nog sprake van dat wat er nog over is van de Harmona-fabriek het veel te grote pand in Klingenthal gaat verlaten en een nieuwe fabriek in Markneukirchen zal laten bouwen, terwijl de laatst overgebleven zelfstandige mondharmonicafabriek, de firma Seydel, in financiële moeilijkheden verkeert. Dat zou dus het einde kunnen betekenen van Klingenthal als het centrum van de harmonica-industrie.
Over de geschiedenis van de harmonicabouw in deze streek wil ik in een volgend artikel in het Diatonisch Nieuwsblad meer vertellen.

Andrys Stienstra

Vervolg: "De harmonicabouw in Klingenthal" (Diatonisch Nieuwsblad 67, december 2002)

laatste wijziging: 01.01.2009 16:40:25
webmaster: Andrys Stienstra